दमकको शान्त वातावरणमा हुर्किएकी तनुजा, जसका आँखाहरूले चुरे पहाडको दोहन दिनहुँ देखिरहेका थिए । कानमा नदीको संगीतमय सुसाइभन्दा बढी अनियन्त्रित उत्खनन गर्ने स्काभेटरहरूको कर्कश आवाज ठोकिन्थ्यो । यो देखेर उहाँ सोच्नुहुन्थ्यो– ‘यदि यसरी नै हाम्रा पहाडहरू रित्तिए र नदीहरूले बाटो मोडे भने हाम्रो भविष्य कहाँ सुरक्षित होला ?’

त्यही छटपटी र जिज्ञासाले तनुजा पाण्डेलाई नेपालको एक प्रभावशाली ‘जलवायु न्याय अभियन्ता’ र ‘जेनजी’ पुस्ताको प्रेरणाको स्रोत बनाएको छ । झापाकी यी छोरीको यो आवाज काठमाडौं र निजगढमा मात्र होइन, सिड्नीदेखि न्यूयोर्कसम्म गुञ्जिसकेको छ ।

जब हामी जलवायु परिवर्तनका कुरा गर्छौ, धेरैलाई यो विषय हिउँ पग्लिने या तापक्रम बढ्ने प्राविधिक विषय मात्र लाग्न सक्छ । तर, तनुजाका लागि यो अस्तित्वको लडाइँ र न्यायको मुद्दा हो । कानुनकी विद्यार्थी, ‘हरिन नेपाल’की संस्थापक अध्यक्ष तनुजा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा नेपाली युवाको भावना चिनाउने बुलन्द आवाज बन्नु भएको छ ।

उहाँको प्रकृतिसँगको साइनो सुदूरपश्चिम नेपालको कैलालीबाट सुरु भयो । वि.सं. २०५८ भदौ ३० गते धनगढीमा जन्मनु भएकी उहाँले सानो छँदा नै आदिवासी थारु समुदायको पर्यावरणमैत्री जीवनशैलीलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाउनुभयो । प्रकृतिलाई पूजा गर्ने र त्यसकै लयमा बाँच्ने थारु संस्कृतिले उनको बाल्यकालमा वातावरण संरक्षणको बीजांकुरण गर्यो ।

पछिल्लो समय परिवारसँगै झापा बसाइँ सरेपछि उहाँले विकास र विनाशको एउटा कुरुप तस्बिर देख्नुभयो । चुरे पहाडको फेदीमा हुर्कँदै गर्दा नदीजन्य पदार्थको अनियन्त्रित उत्खनन, वन विनाश र वातावरणीय संवेदनशीलतालाई कुल्चिएर बनाइएका सडकहरूले उहाँको मनलाई बेचैन तुल्यायो । ‘यदि पहाडहरू पग्लिए भने के हुन्छ ? यदि तराई मरुभूमि बन्यो भने कहाँ जाने ?’ यस्तै यस्तै प्रश्नहरु उहाँको मनमा उब्जिए । यही प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने संघर्षले उहाँलाई साधारण तनुजाबाट एक असाधारण अभियन्तामा रूपान्तरण गरिदियो ।

उहाँले आफ्नै आँखा अगाडि झापा जस्तो उर्वर भूमि बाँझो बगर भएको र वन विनाशका कारण पारिस्थितिकीय प्रणाली नै संकटमा परेको देख्नुभयो । त्यही बिन्दुबाट उहाँको जीवनको नयाँ लक्ष्य तय भयो– ‘प्रकृति र न्यायका लागि लड्ने ।’

कानुनकी विद्यार्थी तनुजाले सन् १४ अप्रिल २०१८ मा ‘हरिन नेपाल’को जग बसाल्नुभयो । वातावरणीय मुद्दालाई कानुनी र नीतिगत रूपमा सम्बोधन गर्न आवश्यक देखेर उहाँले आफ्नै नेतृत्वमा संगठन बनाउनुभयो ।

तनुजाको परिचय केवल अध्ययन र अनुसन्धानमा मात्र सीमित छैन । उहाँ एक सशक्त सडक अभियन्ता पनि हुनुहुन्छ । नेपालका केही ऐतिहासिक नागरिक आन्दोलनहरूमा उहाँको नेतृत्वदायी भूमिका रह्यो ।

‘सेभ निजगढ’ उहाँको नेतृत्वमा भएको उदाहरणीय आन्दोलन थियो । वातावरणीय संवेदनशीलतालाई बेवास्ता गरी जंगल काट्ने निर्णयविरुद्ध उहाँले कानुनी र सडक दुवै मोर्चाबाट दबाब दिनुभएको थियो । अदालती लडाइँबाट उहाँले मुद्धा जितेर वातावरण जोगाउने ऐतिहासिक काम गर्नुभयो ।

‘मेक बुक्स ट्याक्स फ्री’ ज्ञानमा लगाइएको करविरुद्ध युवाहरूलाई संगठित पार्ने उहाँको अर्को महत्त्वपूर्ण आन्दोलन थियो, जसले सरकारलाई झुक्न बाध्य बनाएको थियो ।

‘जेनजी आन्दोलन’ले उहाँको परिचयलाई नयाँ पुस्तामाझ लोकप्रिय तुल्यायो । राजनीति र सामाजिक परिवर्तनका विषयमा उहाँको विचार नेपालभरका युवाका लागि नयाँ चेतनाको स्रोत बनेको छ । जेनजी आन्दोलनको अग्रमोर्चामा देखिनु भएको उहाँ आन्दोलनको सफलतापछि भने राजनीतिक सत्ताको वरिपरि कतै देखिनु भएको छैन । शक्ति र सत्ताभन्दा उहाँका लागि भुइँतहमा पुगेर भ्रष्टाचार र कुशासनको विरोध एवम् जलवायू परिवर्तन र सामाजिक सुधारको अभियान चलाउनु नै प्राथमिकताको विषय बन्यो । 

सन् २०२५ तनुजाको करिअरको एउटा स्वर्णिम वर्ष बन्यो । अस्ट्रेलियन स्ट्राटेजिक पोलिसी इन्स्टिच्युटद्वारा आयोजित प्रतिष्ठित ‘सिड्नी डायलग’मा उहाँ वक्ताका रूपमा आमन्त्रित हुनुभयो ।

भू–राजनीति र प्रविधिको उच्चस्तरीय बहसमा भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी लगायत विश्वका शक्ति राष्ट्रका नेताहरूले साझा गरेको मञ्चमा उहाँको प्रस्तुति दमदार थियो । एउटा सानो गाउँबाट उदाएकी तनुजाले विश्वका शक्तिशाली नेताहरूको अगाडि उभिएर जलवायु परिवर्तनले नेपाल जस्ता देशमा पारेको सुरक्षा चुनौती र युवाको भूमिकाबारे राखेको मन्तव्यले सबैलाई सोचमग्न बनाएको थियो ।

तनुजाको दृढता र सक्रियतालाई विश्वका प्रतिष्ठित सञ्चारमाध्यमहरू द न्यूयोर्क टाइम्स, बीबीसी, द टाइम्स अफ इन्डिया र अल जजिराले विशेष प्राथमिकताका साथ कभर गरेका छन् । उहाँको कामको सम्मान गर्दै उहाँलाई ‘वज्र इको अवार्ड’बाट पनि सम्मानित गरिएको छ ।

कानुन, सार्वजनिक नीति र सामुदायिक आन्दोलनको संगममा उभिनु भएकी तनुजा पाण्डे आजको पुस्ताकी त्यस्तो उदाहरणीय नेतृ हुनुहुन्छ, जसले ‘परिवर्तन सम्भव छ’ भन्ने कुरा व्यवहारमै प्रमाणित गरिदिनु भएको छ । उहाँ भन्नुहुन्छ– ‘हामी जलवायु शरणार्थी बन्नु अगावै हाम्रा नीतिहरू बदल्न जरुरी छ र त्यो परिवर्तनको नेतृत्व हामी युवाले नै गर्नुपर्छ ।’

झापाको माटोबाट सिड्नीको अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चसम्म शक्तिशाली आवाज गुञ्जायमान गराउन सफल तनुजाको यो यात्रा केवल एक व्यक्तिको सफलता होइन, परिवर्तन चाहने हरेक युवाको सपनाको जीत हो ।

(झापाको ‘पौरखी जेनजी’ सम्मान प्राप्त गर्नु भएकी तनुजा पाण्डेको प्रेरणादायी सफलताको कथा लोकतन्त्र पोस्ट म्यागेजिनमा २०८२ माघ ९ गते प्रकाशित भएको थियो ।)